عبدالقادر مراغه اي (838_754ه_ق): ايراني الاصل و با نام كامل" ابوالفضائل كمال الدين عبدالقادر بن حافظ غيبي مراغي "موسیقی‌دان و نوازنده و هنرمند ایرانی قرن نهم هجری بود. لقب او معلم ثانی در موسیقی است.وی علاوه بر اینکه نوازنده چیره دست عود بود در خوشنویسی و شعر و نقاشی هم تبحر داشت و حافظ قرآن بود.

متولد مراغه بود و در كودكي نزد پدر ادبيات و فقه و قرآن و خوشنويسي آموخت . موسيقي را هم نزد پدرش آموخت و در جواني به فضل و هنر شهرت يافت . مراغه در آن زمان مركز علم و هنر بور و رصد خانه اش معروف بود .

عبدالقادر مراغه ای آخرین عضو از سلسله ای از موسیقیدان ها و نظریه پردازانی است که از فارابی آغاز و طی 500 سال به مراغی می رسد؛

این اندیشمند موسیقی را به صورت علمی مطرح کرده است وآثار او نقش مهمی در علم و فلسفه داشته است در واقع عبدالقادر شخصیتی افسانه ای در حوزه موسیقی است که هم از جهت علمی و هم از لحاظ عملی سرآمد این هنر بوده است و به دلیل تصنیف ها و آوازهایی که داشته در زمان خودش به عنوان موسیقیدان برجسته شناخته شده است.

عبدالقادر مراغه ای جز اولین کسانی است که متون موسیقایی را به فارسی نوشته است و در همین راستا نقدهای قوی و با پشتوانه ای درباره آثار گذشتگان خود نوشته است در واقع عبدالقادر یکی ازماندگارترین چهره های فرهنگی ، هنری و علمی در حوزه موسیقی است.

در اروپا برای نخستین بار دانشمند آلمانی گیزه وتر (Gizze Wetter) (١۸۵۰ – ١۷۷٣) از عبدالقادر به عنوان نظریه‌پرداز موسیقی نام برده است.

در آثار مراغه‌ای به موقام اشاره شده است. ثریا آقایوا محقق آثار مراغه‌ای می‌نویسد: «… در پژوهشهای مراغه‌ای برای نخستین بار مفهوم مقام (لار) و نظریه مربوط به آن نیز توضیح داده می‌شود.» او ارتباط بین موسیقی ایرانی و ترک را ایجاد کرد چرا که او در خدمت پادشاه عثمانی (بایزید اول) بود.

او همراه با فارابی، ابوعلی سینا، صفی‌الدین ارموی و قطب الدین شیرازی از بزرگ‌ترین نظریه‌پردازان موسیفی ایرانی به شمار می‌رود.

 با بررسی آثار عبدالقادر مراغی معلوم می‌شود که ریتم در موسیقی ایران، متأثر از وزن کلام موزون یا شعر پارسی است و موسیقی شناسان قدیم با تکیه به ارکان ایقاعی که در واقع رابطهٔ بین اوزان عروضی و وزن‌های موسیقایی بوده، تئوری موسیقی خود را دربارهٔ ایقاع بیان می‌کردند. در موسیقی هند نیز زمانبندی تالای موسیقی بیشترین تأثیر را از شعر و به خصوص ساختار کششی در هجاهای زبان سانسکریت می‌گیرد.

صفی‌الدین ارموی و عبدالقادر مراغه‌ای بابهره گیری از تجارب موسیقی‌دانان و صاحب‌نظران پیش از خود مانند فارابی و ابن سینا و الکندی مکتب منتظمیه را پی‌ریزی کردند.

عبدالقادر مراغه‌ای ساز یاطوفان را معرفی کرد که شبیه سنتور امروزی بود با این تفاوت که برای هر صدا فقط یک تار می‌بستند و با جابه جایی خرکها آن را کوک می‌کردند.

كتاب او بنام " شرح الادوار " كه شرحي است بر " الادوار " صفي الدين ارموي ، شناخته شده است . ولي اثر مهم و پر محتوي او ، " مقاصد الالحان " است كه آخرين متن علمي و پايه اي موسيقي نظري به شمار ميرود . مراغي از سمرقند به آسياي صغير رفت و كتابش را براي تقديم به سلطان عثماني ( مراد دوم ) همراه برد . ولي به سمرقند برگشت و تا آخر عمر در آنجا به سر برد .

 

كتابهاي او عمدتا در نسخه هاي نفيس ، دركتابخانه هاي مهمي چون نور عثمانيه ( تركيه) ، اسكندريه (مصر ) و استان قدس رضوي( ايران ) نگهداري مي شود . مقاصد الالحان دوازده فصل و دو پيوست دارد و از كتابهاي خواندني و مهم در موسيقي نظري ايران است . ساير كتابهاي او عبارتند از جامع الالحان ( به اضافه رساله خاتمه آن ) و كنزالالحان كه از اين آخرين كتاب هيچ اثري نيست .

عبدالقادر نوازنده بي همتاي عود و نوا پرداز كم نظيري بوده است و ساختن بسياري قولها و تصنيفها و دوره هاي مختلف منسوب به اوست . دو كتاب مهم او به كوشش فاضل فقيد سيد تقي  بينش در سالهاي 1344 و 1356 و 1366 ، تصحيح و منتشر شد . فرزند عبدالقادر مراغي ، عبدالعزيز ، به موسيقي وارد بود و مولف كتاب " تلاوت الادوار " است كه در كتابخانه نور عثمانيه اسلامبول نگهداري ميشود.
مقاصد الالحان و جامع الالحان و کنزالالحان سه اثر گران بهای عبدالقادر مراغه ای همنين او آخرین موسیقی دان بزرگی که وارث موسیقی به اصطلاح کلاسیک ایران است، وی علاوه بر اینکه نوازنده ی چیره دست عود بود درخوشنویسی و شعر و نقاشی هم تبحر خاصی داشت.

بیشتر تألیفات او به زبان فارسی نگارش شده است.

  • مقاصدالالحان
  • جامع‌الالحان که شامل اولین نمونه‌های جامع نت نویسی شده ایرانی است.
  • کنزالالحان
  • شرح ادوار(درباره ایقاع)

 

برخی از آهنگ‌ها و تصنیف‌های عبدالقادر مراغه‌ای را گروهی به سرپرستی محمد رضا درویشی بازسازی و دوباره نوازی کرده‌اند. این گروه متشکل از تنها نه نفر است و همایون شجریان نیز به عنوان خواننده این گروه را همراهی می‌کند. گفته می‌شود که محمدرضا درویشی در سفری به ترکیه توانسته است ۲۲ آهنگ از عبدالقادر مراغه‌ای را پیدا کند. به گفته درویشی او در ساخت فیلم "شهر آشوب" از همین آهنگ‌ها استفاده کرده است.

موسیقی سریال امام علی ساخته فرهاد فخرالدینی وآوازصدیق تعریف بر گرفته از آثار وی می‌باشد.